zingend oog > de Zee van Conselheiro

O Mar do Conselheiro in productie

een verhalenruimte en een film
productie en regie Mendel Hardeman

Onderstaande informatie stamt uit de beginfase van het project (2007).
Klik hier voor de actuele stand van zaken.

"De dorre woestenij zal een zee worden,
en de zee wordt een dorre woestenij"
Canudos, 1897

Stap 1. Een reis door de Sertão van Canudos

In "de Zee van Conselheiro" vertellen de bewoners van de Sertão van Canudos - een gebied in het dorre binnenland van Brazilië - hun verhaal. Een verhaal van dromen in een wereld van droogte. Dromen die al meer dan een eeuw oud zijn, die verscheurd werden door een bloedige oorlog en grote hongersnoden hebben overleefd. Dromen die ooit werkelijkheid leken te worden, maar op wrede wijze zijn onderdrukt. Maar ook dromen die uitkwamen, alleen dan op een manier die zo pijnlijk was dat velen opgehouden zijn nog verder te dromen.
Van 27 september tot 28 december 2007 ben ik op reis door de Sertão van Canudos, op zoek naar dromen over water.

Canudos - het land, de mensen en hun geschiedenis

De Sertão is het dorre binnenland van Noordoost-Brazilië, een gebied zo groot als Duitsland en Frankrijk samen. Het is een van de meest achtergestelde gebieden van het land, met een hoge werkloosheid, lage scholingsgraad, en een gezondheidszorg die voor veel mensen niet toegankelijk is. Door de regelmatig terugkerende droogte is het leven er hard. Meestal is er elk jaar een periode van regen, maar soms blijft het jaren droog. Dit heeft in de loop van de geschiedenis geleid tot grote hongersnoden en enorme menselijke tragedies, waardoor veel mensen moesten vluchten naar de grote steden langs de kust.
Religie heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het leven van de sertanejo - inwoner van de Sertão. In de loop van de tijd hebben er verschillende grote religieuze volksbewegingen plaatsgevonden. Vanuit een nogal snel ontbrandende devotie kwamen enorme massas op de been. De grootste hiervan vond plaats tussen 1865 en 1897 in de deelstaat Bahia. In navolging van een rondtrekkende prediker, genaamd Antônio Conselheiro - Antônio "de Raadgever" - kwamen duizenden mensen bijeen in het dorpje Canudos, dat al snel uitgroeide tot de tweede grootste stad van heel Bahia. Antônio Conselheiro predikte gelijkheid in een wereld vol armoede en onderdrukking, en het spoedige einde der tijden. Zijn charisma, levenswijze en predikingen inspireerden de mensen tot zuiverheid en boden daarnaast de kans op een leven buiten de bestaande machtsstructuren. Door volgeling te worden van Conselheiro ontkwam men aan de onderdrukking door de rijke grootgrondbezitters, en velen zagen hem als een Messias.
Zijn aanhangers waren vooral eenvoudige ongeletterde mensen, die nauwelijks wisten hoe de wereld buiten de Sertão er uit zag, en dus ook weinig benul hadden van politieke stromingen. De mensen in de steden langs de kust hadden daarentegen geen enkel idee hoe het leven in het afgelegen binnenland er uit zag. Conselheiro’s enorme gezag, dat zich uitstrekte over de gehele Sertão, werd door de overheid, de grootgrondbezitters en de Kerk al snel als een bedreiging gezien. In 1889 werd de Monarchie in Brazilië afgeschaft en de Republiek uitgeroepen. De volgelingen van Conselheiro werden als gevolg van verschillende incidenten beschuldigd als anti-republikeinen, die een gevaar vormden voor het land. Dit werd in de media in de grote steden zodanig uitvergroot dat het leidde tot een enorme paranoia onder de stedelijke bevolking. De spanning liep steeds hoger op en escaleerde uiteindelijk in een bloedige oorlog die een jaar duurde en waarin Canudos volledig werd verwoest. De meeste inwoners werden op wrede wijze afgeslacht door het Braziliaanse leger – het aantal doden wordt geschat op 20.000 sertanejos en 5.000 soldaten.

De Oorlog van Canudos is nog steeds een gevoelig punt in de Braziliaanse geschiedsschrijving. Het wordt ook wel "de grootste ongeheelde wond in de geschiedenis van Brazilië" genoemd. Er bestaan - meer dan honderd jaar na dato - nog steeds twee verschillende versies van het verhaal. Velen geloven dat Canudos een vreedzame samenleving was waar de sertanejo, zonder enige politieke bijbedoeling, voor het eerst in zijn bestaan de kans kreeg op een leven zonder onderdrukking, armoede en angst. Deze zienswijze wordt door vrijwel alle hedendaagse historici onderschreven. Daartegenover zijn er nog altijd mensen die, net als de overheid in 1897, geloven dat Canudos een broeinest was van monarchistische fanatiekelingen, die een groot gevaar vormden voor de jonge Republiek. De website van het Braziliaanse leger verkondigt nog altijd de heldendaden van de hoge militaire officieren die in Canudos "voor het vaderland zijn gevallen". Deze houding wordt nog duidelijker geïllustreerd door het feit dat de plek waar de oorlog heeft plaatsgevonden niet meer bestaat: in 1968, tijdens de militaire dictatuur, is Canudos onder het water verdwenen bij de aanleg van een groot stuwmeer. Velen zien dit als een poging van de overheid om één van de grootste schandvlekken van de geschiedenis te bedekken. Tegelijkertijd heeft de stuwdam, door middel van grote irrigatiesystemen, voor het eerst een groene oase gecreëerd in een anders zeer moeilijk leefbare streek.

Mensen zonder water dromen van de zee
"O Mar do Conselheiro" - "de Zee van Conselheiro" - is gebaseerd op een bekende uitspraak van Antônio Conselheiro: "O Sertão vai virar mar, e o mar vai virar Sertão" - de Sertão zal een zee worden, en de zee wordt Sertão. Hij verwees hier naar het spoedig verwachte einde van de wereld, de dag waarop alle rollen omgedraaid zouden worden en er een einde zou komen aan de onderdrukking en het zware leven van de sertanejos. Bijna iedereen in Brazilië heeft deze uitspraak ooit ergens gehoord, en toch staan maar weinigen stil bij het feit dat zijn profetie door de aanleg van de stuwdam op nogal onverwachte wijze werkelijkheid is geworden.
Conselheiro predikte voor mensen die hun hele leven in het arme, droge binnenland hadden doorgebracht, op honderden kilometers afstand van de kust. Hij vertelde hun dat de Sertão ooit een zee zou worden. Eén van de vragen die mij bezighoudt is: hoe hebben zijn luisteraars zich dat voorgesteld? Water was schaars, en het grootste deel van hen had nog nooit met eigen ogen een meer of grote rivier gezien, laat staan de zee. Ik wil proberen hun droom, hun voorstelling van de zee, te reconstrueren.

Mijn plan is om mensen te bezoeken die leven in droge, afgelegen streken, die ze soms nog nooit verlaten hebben en waar Water elke dag weer een probleem is dat opgelost moet worden. Streken zonder electriciteit - zo'n 18 miljoen Brazilianen leven nog zonder stroom - en met weinig contact met de buitenwereld. Ik wil hun vragen mij te vertellen over de zee. Hun beeld van de zee, vermengd met details die ze er ooit over hebben gehoord, en oude verhalen, mythes en legendes waar de zee een rol in speelt. Ik wil opnamen maken van hun dromen van de zee, en tegelijkertijd de werkelijkheid tonen van hun dagelijks leven. Een leven temidden van stofwolken, dat bestaat uit het houden van vele geiten, een paar muilezels en af en toe een magere koe, het planten van cactussen, suikerriet en maniok, en het wachten op regen.